Elk najaar zie ik het weer gebeuren. In parken, op bedrijfsterreinen en in tuinen overal worden bladblazers en harken ingezet om alles netjes te maken. De buren zijn er vroeg bij, de gemeente nog eerder, en voor het einde van het jaar ligt de bodem er kaal bij alsof er nooit een blad is gevallen. Ik begrijp de impuls wel. Een opgeruimde omgeving voelt verzorgd. Maar als ecoloog denk ik daar heel anders over, want wat hier netjes wordt weggewerkt is in werkelijkheid de basis van het ecosysteem.

Herfstblad is geen afval. Het is voedsel, schuilplaats, bescherming en de bouwsteen van gezonde bodem. Dat het er rommelig uitziet is een kwestie van wennen. Wat er onder die bladlaag gebeurt is allesbehalve rommelig.

Waarom bomen hun blad verliezen

Bladval is een verfijnde overlevingsstrategie, geen verspilling. Bomen laten hun bladeren in de herfst vallen om uitdroging in de winter te voorkomen, want tijdens de koude maanden kunnen ze nauwelijks water opnemen via hun wortels terwijl bladeren voortdurend vocht verdampen. Door het blad af te stoten beperken ze dat verlies.

Maar voordat het blad valt, halen bomen er eerst uit wat nog bruikbaar is. Stikstof, fosfor en magnesium worden teruggetrokken naar stam en wortels voor de winter. Wat uiteindelijk op de grond terechtkomt zijn bladstructuren met reststoffen: lignine, cellulose en koolstofverbindingen. Wij zien mooie rode en gele herfstbladeren, maar voor het bodemleven is het precies de grondstof die het nodig heeft om aan het werk te gaan.

Wat er onder de bladlaag gebeurt

Gevallen herfstblad wordt afgebroken door een samenspel van schimmels, bacteriën, wormen en talloze andere ongewervelden (kleine diertjes zonder ruggengraat). Tijdens dat proces komen mineralen en organische stoffen vrij die opnieuw beschikbaar worden voor plantenwortels. Blad dat blijft liggen keert via het voedselweb terug naar de boom en naar andere planten in de buurt, zonder dat jij er iets voor hoeft te doen.

Dat proces draagt bij aan de opbouw van humus, wat de bodem helpt om vocht vast te houden en structuur te behouden. Het voedt het bodemleven en zorgt voor een veerkrachtige tuinbodem die minder snel uitdroogt en minder kwetsbaar is voor uitspoeling (dat de voedingstoffen wegspoelen). Onderzoek bevestigt dat bodems met organisch strooisel meer biodiversiteit bevatten en beter bestand zijn tegen droogte en uitspoeling dan kale bodems.

Wat ik zelf zie in mijn eigen tuin: borders die jaarlijks zijn bedekt met herfstblad hebben zichtbaar gezonder bodemleven, houden beter vocht vast in droge periodes en vragen minder bemesting. De natuur levert ons gratis wat tuincentra in zakken verkopen.

Herfstblad als winterhabitat

Een bladlaag is niet alleen goed voor de bodem. Voor een heel scala aan tuindieren is het letterlijk een kwestie van overleven. Egels bouwen in de herfst een nest van bladeren om in te overwinteren en zijn daarvoor afhankelijk van voldoende bladmateriaal in de buurt. Insectenlarven en spinnen overwinteren onder het strooisel. Amfibieën graven zich in onder de vochtige bladlaag. Vogels zoeken voedsel tussen de bladeren, op zoek naar de ongewervelden die er leven.

Afgelopen weekend wilde ik een hoopje gevallen blad opruimen van het terras, aangewaaid in een hoek bij de potten en het was al een tijdje blijven liggen. Eronder vond ik een dikke regenworm en verschillende miljoenpoten. Het hoopje ligt er nog. Mijn gezin heeft een verbod gekregen om het op te ruimen, al denken ze daar zelf niet altijd even enthousiast over. Maar het laat precies zien hoe snel zo’n kleine plek werkt in gebruik wordt genomen: het bodemleven vindt het vanzelf.

Veel van die soorten zijn zo nauw aangepast aan het leven in of onder bladmateriaal dat ze zonder die schuilgelegenheid simpelweg niet overleven. Door herfstblad weg te halen verwijder je niet iets dat er rommelig bij ligt, maar het leefgebied van dieren die afhankelijk zijn van precies die omstandigheid. In tuinen waar al weinig schuilgelegenheid is, kan dat merkbaar effect hebben op de populaties van overwinterende soorten. En op de dieren die de bodemdieren eten.

Het gazon is de uitzondering

Bladeren die op het gras blijven liggen zijn een ander verhaal. Gras is een intensief beheerde monocultuur die niet goed tegen langdurige bedekking kan. Natte bladeren bevorderen schimmelgroei en kunnen kale plekken veroorzaken, doordat het gras te weinig licht en lucht krijgt.

De oplossing is niet om alle herfstbladeren weg te werken, maar om ze van het gazon te halen en elders in de tuin te verspreiden. Tussen vaste planten in de border, onder struiken en bomen, of in een rustig hoekje als egelverblijf. Wij harken het blad van het gras en brengen het direct over naar de borders, waar het een beschermende, voedende laag vormt. Een deel gaat in de wormentoren. Niets verdwijnt in de groencontainer.

Wat tuinieren met de natuur concreet betekent

Er is een Van Kooten & De Bie sketch over het winterklaar maken van de tuin, die ik als kind op televisie zag. Een grap over de overdreven neiging om alles netjes op te ruimen. Wat ooit als absurd voorbeeld van overijverig tuinonderhoud bedoeld was, is inmiddels de norm geworden bij veel tuinliefhebbers, en de term ‘winterklaar maken’ is meegegroeid als aanduiding voor precies dat gedrag.

Een ecologisch verantwoorde benadering van het najaar houdt in dat je laat staan en laten liggen wat waardevol is voor dieren en bodem, en alleen opruimt waar het echt nodig is. Dat is niet hetzelfde als niets doen. Het is bewust kiezen wat je wel en niet wegruimt, op basis van wat er in je tuin leeft.

Herfstblad laten liggen is daarin een van de eenvoudigste en meest effectieve dingen die je kunt doen. Het kost geen geld, geen tijd en geen energie. Het enige wat het vraagt is dat je op de plekken waar het kan, gewoon niets doet.

Wat kan je zelf doen met het gevallen blad in je tuin

Laat herfstblad liggen op alle plekken waar geen loopverkeer of gras is. Een laag van vijf tot tien centimeter is ideaal. Dikker kan verstikkend werken voor planten eronder, dus bij een overvloed aan blad verspreid je het over meerdere plekken of maak je er beter compost van.

Gebruik het blad als mulch tussen vaste planten. Het beschermt tegen uitdroging, onderdrukt onkruidgroei en verrijkt de bodem terwijl het verteert. Je hoeft er niets voor te kopen en niets voor te doen, behalve het verspreiden. Blad verteert wel sneller dan houtsnippers.

Maak een bladerhoop in een rustig hoekje van de tuin als overwinteringsplek voor egels en insecten. Een stapel bladeren achter een struik of in een hoek is voldoende, niet samengeperst, want dan houdt het geen lucht vast.

Verwerk het overschot op de composthoop. Na een jaar heb je uitstekende bladcompost die je als bodemverbeteraar kunt gebruiken. Of koop of maak een regenwormentoren en laat de regenwormen de compost voor je maken.

Haal het blad wél van het gazon, paden en de oprit, want daar heeft het liggen geen ecologische meerwaarde en op natte paden vormt het een gladde ondergrond. Harken heeft de voorkeur boven blazen, omdat een bladblazer het bodemleven verstoort.

Het wennen aan een border met bladeren op de aarde kost misschien een seizoen. Maar wie ziet hoe goed de border ervoor staat, hoeveel vogels er voedsel zoeken in het strooisel en hoe de bodem zich herstelt zonder dat je er iets voor hebt gedaan, begrijpt waarom het belangrijk is.

---