Laat het blad eens liggen. Elk najaar zie ik het weer gebeuren: het massale opruimen van bladeren. In parken, op bedrijfsterreinen, in tuinen overal worden bladblazers en harken ingezet om alles ‘netjes’ te maken. Maar wat als dat netjes eigenlijk heel onnatuurlijk is?

Als ecoloog en tuinier weet ik: herfstblad is geen afval. Het is voedsel, schuilplaats, bescherming en bouwsteen voor het ecosysteem in je tuin. Toch verdwijnt het vaak in de groencontainer of wordt het weggeblazen tot de bodem kaal is.

In dit artikel laat ik zien waarom dat zonde is en wat je beter kunt doen.

Waarom bomen hun blad verliezen: voorbereiding op overleven

Bladval is geen verspilling, maar een verfijnde overlevingsstrategie. Bomen laten in de herfst hun bladeren vallen om uitdroging in de winter te voorkomen. Tijdens koude maanden kunnen ze geen water opnemen via de wortels (door bevroren bodem), en met bladeren zouden ze te veel vocht verliezen.

Voorafgaand aan de bladval trekken bomen waardevolle voedingsstoffen, zoals stikstof, fosfor en magnesium uit de bladeren terug richting stam en wortels. Wat achterblijft, zijn bladstructuren met reststoffen: onder meer lignine, cellulose en wat koolstofverbindingen.

Die bladeren zijn dus geen afval, maar ze zijn het begin van een nieuwe cyclus.

Herfstbladeren vormen de basis van de voedselkringloop

Gevallen bladeren worden afgebroken door schimmels, bacteriën, wormen en talloze ongewervelden. Tijdens dit proces komen mineralen en organische stoffen vrij, die opnieuw beschikbaar worden voor plantenwortels.

Met andere woorden: blad dat blijft liggen, keert via het bodemvoedselweb terug naar de boom en naar andere planten in de buurt. Dit proces draagt bij aan:

• de opbouw van humus (belangrijk voor vochtregulatie en structuur)
• het voeden van het bodemleven
• het in stand houden van een veerkrachtige tuinbodem

Onderzoek toont aan dat bodems met organisch strooisel actiever zijn, meer biodiversiteit bevatten en minder gevoelig zijn voor uitspoeling en verdroging (Fonte & Six, 2010; Lal, 2004).

Herfstblad als schuilplaats en winterhabitat voor dieren

Een dikke bladlaag is van levensbelang voor veel tuindieren. Denk aan:

• egels, die er hun winterslaap in houden
• vogels, die voedsel zoeken tussen de bladeren
• insectenlarven en spinnen, die overwinteren onder het strooisel
• amfibieën, die zich ingraven onder de vochtige bladlaag
• voedsel voor regenwormen

Veel soorten zijn aangepast aan het leven in of onder bladmateriaal. Door bladeren te verwijderen, haal je letterlijk hun leefgebied weg. Zeker in tuinen waar al weinig schuilgelegenheid is, kan dit schadelijk zijn voor populaties.

Uit veldonderzoek blijkt dat de aanwezigheid van strooisel in tuinen significant bijdraagt aan de overleving van overwinterende ongewervelden en kleine gewervelden (Utz et al., 2009).

Wanneer mag je herfstblad wel verwijderen: het gazon als uitzondering

Bladeren die op het gras blijven liggen, kunnen voor verstikking zorgen. Gras is een intensief beheerde monocultuur die niet goed tegen langdurige bedekking kan. Natte bladeren bevorderen schimmels en kunnen kale plekken veroorzaken.

De oplossing: haal blad alleen van het gazon af en verspreid het elders in de tuin, bijvoorbeeld:

• tussen vaste planten in de border
• onder struiken en bomen
• in een speciaal bladhoekje als egelverblijf
• of op de composthoop

Zelf harken we het blad van het gras en brengen het direct over naar de borders, waar het een beschermende, voedende laag vormt. En een deel gaat in de wormentoren.

Wat kun je beter doen? Praktische tips

• Laat blad liggen op alle plekken waar geen loopverkeer of gras is
• Gebruik blad als mulch tussen vaste planten tegen uitdroging en onkruidgroei
• Bouw een bladerhoop voor egels of insecten
• Verwerk overschot op de composthoop

Deze aanpak kost minder energie, spaart het bodemleven én maakt je tuin veerkrachtiger.

Een natuurlijke tuin is geen hele nette tuin en dat is ook goed

Van Kooten & De Bie (de cabaretiers) hadden er al een sketch over in de jaren “70: het “winterklaar maken” van de tuin. Als grap over overbodig netjes tuinonderhoud. De term sindsdien “vertaald” naar juist praktische tuinzorg. Betekenis en invulling zijn daarmee verschoven: wat ooit bedoeld was als absurd voorbeeld van te netjes, is nu de norm bij veel tuinliefhebbers. Een ecologisch verantwoorde winterklaarmaak houdt in: laten staan wat waardevol is voor dieren, enkel snoeien of opruimen waar strikt nodig.

Laat je niet misleiden door het idee dat een opgeruimde tuin een betere tuin is. Juist in het ogenschijnlijk rommelige liggen de kansen voor meer biodiversiteit, gezondere bodem en …minder werk.

Een tuin vol afgevallen herfstblad en kale bloemstengels is een levende tuin. En je hoeft er niets voor te doen, alleen iets voor te laten.

Waarschijnlijk is het wel even wennen, blad in je tuin, geen kale stukken aarde. Maar als je in de lente meer vogels hoort zingen, in de herfst voedsel ziet zoeken tussen de bladeren en merkt dat je border beter bestand is tegen droogte, weet je waarom.

Dat is tuinieren met de natuur.

---

Bronnen

• Fonte, S. J., & Six, J. (2010). Earthworms and litter decomposition in the tropics. Soil Biology & Biochemistry, 42(3), 201–209.
• Lal, R. (2004). Soil carbon sequestration impacts on global climate change and food security. Science, 304(5677), 1623–1627.
• Utz, R. M., et al. (2009). Habitat complexity and macroinvertebrate diversity. Ecological Applications, 19(3), 810–822.
• California Air Resources Board. Small Off-Road Engine Emissions Inventory.