Groente en fruit vormen de basis van een gezond voedingspatroon. We hebben ze nodig voor vitamines, mineralen en vezels, en we weten allemaal dat twee ons groente en twee stuks fruit per dag een verstandige richtlijn is. Maar hoe zit dat nou met pesticiden op groente en fruit?
Toen ik een tijdje geleden een bericht las over middelen die Nederlandse kersentelers mochten gebruiken, terwijl die in andere landen allang verboden zijn, ben ik gestopt met het kopen van niet-biologische kersen. Dat voelde vreemd en eigenlijk een beetje overdreven, maar ik had toch geen trek meer in. En het zette me aan het denken over hoe het dan met de andere soorten groente en fruit zit. Omdat ik graag wil weten wat er op mijn bord ligt, ben het uit gaan zoeken.
Als ecoloog heb ik toegang tot informatie waar veel consumenten niet of nauwelijks van op de hoogte zijn. En hoe meer ik me erin verdiepte, hoe meer vragen ik kreeg. Wat blijft er achter op onze groente en fruit? Wat doet dat met ons lichaam? Hoeveel kunnen we zelf beïnvloeden? En is biologisch echt zoveel schoner?
Met die vragen begon mijn zoektocht. In dit artikel neem ik je mee in wat ik vond: een helder overzicht over bestrijdingsmiddelen op onze groente en fruit, waar we op moeten letten en wat we zelf kunnen doen.
Waarom zitten er pesticiden op groente en fruit?
Landbouw is kwetsbaar voor ziekten en plagen. Consumenten willen mooie producten: geen slakvraat, geen bruine plekken, geen kromme komkommers. Telers willen geen oogst verliezen en supermarkten accepteren alleen het beste. Gewasbeschermingsmiddelen (ook wel bestrijdingsmiddelen of pesticiden) bieden telers zekerheid. De middelen die in Nederland zijn toegestaan, worden wettelijk beoordeeld op veiligheid voor mensen, natuur en milieu. Maar dat betekent niet dat alles risicoloos is.
In Nederland worden nog steeds chemische middelen gebruikt die elders zijn verboden. Zo kregen kersentelers in 2024 een tijdelijke ontheffing voor het gebruik van cyantraniliprole en spinosad. Stoffen die bedoeld zijn om insecten tegen te gaan, maar waarvan bekend is dat ze risico’s kunnen opleveren voor bestuivers en mogelijk ook voor mensen. Dat soort uitzonderingen maakt mij alert. Wanneer een stof tijdelijk mag worden gebruikt omdat er “geen alternatief” zou zijn, betekent dat meestal dat ook de risico’s voor mensen nog niet volledig duidelijk zijn. Maar in het buitenland ligt al een verbod, waarom nemen we risico’s met gezondheid van mensen om kersen te kunnen eten? Als bioloog kan ik dat niet bevatten.
Het gaat bovendien niet alleen om individuele middelen. Er zitten vaak meerdere residuen op een product. Dat totaalbeeld wordt nog steeds maar beperkt onderzocht.
Welke producten bevatten het vaakst bestrijdingsmiddelen?
Uit verschillende Europese analyses blijkt dat vooral zacht fruit en bladgroenten regelmatig meerdere soorten pesticiden op groente en fruit bevatten. De reden is simpel: deze producten zijn kwetsbaar, hebben veel oppervlakte en worden snel aangetast door insecten en schimmels. Denk aan aardbeien, druiven en spinazie. Gewassen die we graag eten, vaak rauw, zonder schil als extra barrière.
De glanzende, gave aardbeien, die veel in trek zijn bij kinderen, zien er inderdaad prachtig uit. Maar dat soort glans betekent vaak dat het product intensief beschermd is in de teelt. Eigenlijk is het bijzonder dat mensen liever een mooie glanzende aardbei eten met gifstoffen, dan een minder fraai exemplaar zonder.
Hoe schoon zijn Nederlandse kasgroenten?
Mijn oudste zoon werkt in een kas waar paprika’s worden geteeld. Toen hij vertelde welke methoden ze gebruiken, was ik echt blij verrast. Er wordt met natuurlijke vijanden gewerkt: sluipwespen en roofmijten nemen de taak van chemische insecticiden over. De meeste Nederlandse glastuinbouwers zetten sterk in op geïntegreerde gewasbescherming: pas een chemisch middel wanneer het écht niet anders kan.
Het gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen in Nederlandse kassen is de afgelopen jaren sterk gedaald. Er kunnen nog middelen worden gebruikt tegen schimmels en bacteriën, maar het beeld is duidelijk veranderd. Kasgroenten zoals paprika, tomaat en komkommer uit Nederland zijn gemiddeld schoner dan vergelijkbare importproducten.
Die kennis haalt voor mij een stuk onzekerheid weg. Ik steun liever een teler die transparant werkt dan een keten waar ik geen zicht op heb, daarom koop ik alleen tomaten, paprika’s en komkommers uit Nederland. En bij de supermarkt staat altijd duidelijk de herkomst van de producten aangegeven, dus dat maakt het zoeken makkelijk.
Wat doen pesticiden met ons lichaam?
Dit onderwerp vraagt om nuance. De hoeveelheden bestrijdingsmiddelen die wettelijk zijn toegestaan, zijn laag en worden gereguleerd. Toch groeit de bezorgdheid onder wetenschappers over de langetermijneffecten van kleine hoeveelheden die zich in het lichaam kunnen ophopen, zeker bij kinderen en zwangere vrouwen.
Onderzoeken koppelen bepaalde middelen aan neurologische ontwikkelingsproblemen, verstoring van hormoonhuishouding en effecten op lever en immuunsysteem. We weten vooral nog te weinig over het gecombineerde effect van meerdere middelen tegelijk. Je kunt het vergelijken met medicijnen: een medicijn tegelijk nemen is onderzocht, maar niemand slikt vrijwillig tien verschillende soorten door elkaar zonder exacte kennis van de gevolgen.
Wat mij stoort, is dat het ‘cocktaileffect’ maar beperkt wordt meegenomen in regelgeving.
Hoeveel helpt wassen van groente en fruit?
Wassen helpt. Maar het is geen wondermiddel. Wat op de schil zit, kan deels worden verwijderd. Wat in het vruchtvlees zit, niet. Hoe effectief wassen is, verschilt per product en per middel.
Zelf maak ik onderscheid tussen stevig fruit met schil en kwetsbare producten zoals bessen of bladgroenten. Even afspoelen onder de kraan verwijdert vooral vuil en een klein deel van de residuen. Zorgvuldig wassen met wrijven helpt beter. De aanpak die voor mijn gezin goed werkt: een badje met water en baking soda voor maximaal tien minuten, gevolgd door goed afspoelen en droog deppen. Het is een kleine handeling die de inname van bestrijdingsmiddelen meetbaar vermindert. in de tabel hieronder zie je de verschillende mogelijkheden voor het verminderen van pesticiden op groente en fruit.
| Methode | Wanneer / voor welk type product | Wat je ermee bereikt (effectiviteit, beperkingen) |
|---|---|---|
| Spoelen onder stromend water + wrijven | Stevige groenten/fruit met schil (appels, komkommer, paprika, etc.) | Verwijdert een deel van oppervlakteverontreiniging; reductie van pesticiden kan beperkt zijn. (EWG) |
| Weekbad in verdunde baking-soda (natriumbicarbonaat) + daarna goed spoelen | Vooral voor producten met huid/waslaag of zacht fruit dat je rauw eet (bv. appels, druiven, bessen) | Volgens sommige onderzoeken kan deze methode aanzienlijk pesticiden op groente en fruit verminderen, mits goed toegepast. (Bewust Puur!) |
| Schillen | Voor groenten/fruit met eetbare schil (appel, komkommer, perzik etc.), wanneer die schil vermoedelijk vervuild is | Verwijdert veel residuen — schil is vaak het meest vervuild — maar ook voedingsstoffen en vezels vallen weg. |
| Verwijderen buitenste bladeren / vuil verwijderen bij bladgroenten | Bijvoorbeeld bij sla, spinazie, kool, etc. | Vermindert oppervlakteverontreiniging, zand, vuil, en potentieel rest-gif op buitenste bladeren. (pesticides.org) |
Schillen werkt het best voor harde producten zoals appels en komkommers, maar haalt ook voedingsstoffen en vezels weg die juist in en onder de schil zitten. Ik kies daarom alleen voor schillen wanneer het product niet-biologisch is en ik het rauw serveer.
Ik ben geen extreme poetser, want ik heb met een druk gezin meestal haast bij het koken, maar ik neem altijd even de tijd om te schillen of te wassen.
Is biologisch beter?
Biologische telers mogen geen synthetische pesticiden gebruiken. Dat betekent minder residuen en minder risico op stapelingen van chemische stoffen. Bij biologische producten worden nog steeds controles uitgevoerd en soms wordt er iets gevonden – meestal lage waarden. Toch is het verschil duidelijk: de kans op residuen op je groente en fruit is aanzienlijk kleiner.
Voor mij is biologisch kopen meer dan een gezondheidskeuze. Het is een kleine dagelijkse manier om een landbouwsysteem te steunen dat beter past bij de wereld die ik hoop achter te laten.
Sommigen denken dat biologische gewassen minder produceren of meer land nodig hebben. Dat kan in sommige teelten het geval zijn, maar het grotere plaatje gaat om balans: bodemgezondheid, biodiversiteit, minder afhankelijkheid van chemie, en een leefomgeving waarin bestuivers niet achteruit blijven gaan. Onze voedselproductie moet toekomstbestendig zijn, niet alleen goedkoop.
Hoe maak je zelf bewuste keuzes?
Ik blijf het spannend vinden om adviezen te geven over gezondheid. Iedereen moet doen wat bij hem of haar past. Toch kan kennis helpen om keuzes met meer rust en overtuiging te maken.
Volgens de meest recente analyse van de Environmental Working Group (EWG) behoren de volgende 12 groenten en fruit tot de meest pesticide-belaste producten — oftewel: producten waar residuen en/of toxiciteit relatief vaak en relatief hoog worden gevonden.
- Spinazie
- Aardbeien
- Boerenkool / koolsoorten als snijbiet / mosterdblad (bladgroenten)
- Druiven
- Perziken
- Kersen
- Nectarines
- Peren
- Appels
- Bramen
- Blauwe bessen
- Aardappelen
Extra aandacht voor de hoog pesticide producten, net buiten top 12: paprika’s en hete pepers en sperziebonen.
Ik kies zoveel mogelijk voor biologisch, ook voor de natuur. Maar altijd voor biologisch bij de groente en fruitsoorten waar het het meeste verschil maakt, dus bij producten waarvan bekend is dat ze vaak veel residuen bevatten. Zacht fruit, bladgroenten en paprika’s staan hoog op die lijst. Mijn kinderen eten graag aardbeien, dus daar investeer ik bewust in. Komkommers en paprika’s koop ik graag lokaal, bij voorkeur uit Nederlandse kassen. Maar als ik in de supermarkt kan kiezen voor biologisch dan doe ik dat. En tegenwoordig hebben ze bij de LIDL ook de boerenkool biologisch, dus dat is lekker makkelijk. Je kan de Nederlandse “schone 13” hier bekijken om te zien welke groente- en fruitsoorten vaak schoner zijn qua pesticiden.
Wat zegt deze zoektocht over ons eten?
Groente en fruit zijn onmisbaar voor onze gezondheid. Het doel van dit stuk is niet om mensen af te schrikken, maar om eerlijk te zijn over hoe ons voedselsysteem werkt, zodat we kunnen verbeteren wat beter kan. Het huidige systeem heeft jaren gefunctioneerd onder het idee dat bestrijdingsmiddelen vooral praktisch en noodzakelijk zijn om zoveel mogelijk en zo goedkoop mogelijk voedsel te produceren. En dat is voor een deel waar. Maar we kunnen kritischer kijken naar de gewasbeschermingsmiddelen die worden ingezet, de alternatieven die al bestaan en de gezondheid van mensen en natuur die we willen beschermen voorop stellen.
Ik was altijd al met de natuur en mijn omgeving bezig. Maar mijn eigen interesse hierin is gegroeid sinds ik kinderen heb. Zij staan symbool voor de toekomst. Hun lichaam ontwikkelt zich en hun wereld moet leefbaar blijven.
Conclusie: bewust is beter
Bestrijdingsmiddelen horen helaas nog steeds bij onze voedselproductie. Resten van pesticiden op groente en fruit is daardoor niet te voorkomen. De gegevens zijn helder: residuen komen voor, en sommige producten bevatten er veel. Regulering is belangrijk en wetenschappers blijven onderzoek doen naar langetermijneffecten. Tot die kennis vollediger is en beperkingen voor gebruik van die middelen beperkt wordt, kunnen we gelukkig zelf keuzes maken die het risico beperken.
Bewust kopen, beter wassen en vaker kiezen voor biologische teelt of Nederlandse kasgroenten is hierin een belangrijke stap die je kan maken. Het maakt ons betrokken consumenten die zichzelf en de wereld om hen heen serieus nemen.
Mijn zoektocht eindigt niet bij dit artikel. Het is eerder een begin van een helderder gesprek over wat gezonde voeding betekent in een moderne wereld. En als dat gesprek ertoe leidt dat meer mensen nieuwsgierig worden naar waar hun eten vandaan komt en wat erop zit, dan hebben we al winst behaald.
Disclaimer
De informatie in dit artikel is bedoeld voor algemene educatieve en informatieve doeleinden. De auteur kan niet garanderen dat de genoemde producten volledig vrij zijn van pesticiden of andere residuen. Voor persoonlijke gezondheidsvragen of dieetadvies raadpleeg een arts, diëtist of voedingsdeskundige.
Geef een reactie